Нитраттан зәҳәрлениўден сақланайық!

Елимизде бәҳәр мәӯсими май айларынан баслап ерте писер аӯыл-хожалығы өнимлери саӯда орынларында пайда бола баслайды. Әлбетте бул мийўе-палыз өнимлери витамин ҳәм минералларға бай болып, қыс ҳәм ерте бәҳәр айлары даӯамында жоғалтылған витамин ҳәм минераллар орнын толтырып, саламатлығымыздың беккемлесиӯине жәрдем береди. Витамин ҳәм минералларды дәрилик затлар арқалы қабыллаӯға қарағанда мийӯе-палыз өнимлери арқалы қабыллаӯ анағурлым қәӯипсиз есапланып, мийӯе-палыз өнимлердеги витамин ҳәм минераллардың организмге сорылыӯыда дәрилик витамин ҳәм минералларға қарағанда жоқарылаӯ.
Бирақ, базыда ерте писер мийӯе-палыз өнимлери қурамындағы нитрат муғдарының нормадан тыс жоқары болыӯы, зәҳәрли пестицидлерди көп қолланыӯ ақыбетинде зәҳәрлениӯлер жүз бериӯи мүмкин. Нитрат ҳәм нитритлер менен зәҳәрлениӯге себепши өнимлерге көбирек ыссыханаларда ерте пискен қыяр-помидорлар, көк шөплер, редиска, ғарбыз ҳәм қаӯынлар, түрпи, гешир, картошкалар киреди.
Әдетте, мийўе ҳәм палыз өнимлери менен адам организмине 70-80 % ке шекем нитратлар түсип турады. Олар өзлигинен ден-саўлық ушын қәўип туўдырмайды, бул бирикпелердиң көп бөлими бүйрек арқалы (суткасына 65-90%) ажыралып шығады. Бирақ базыда нитрат муғдары артықша сақлаған палыз өнимлери асқазан-ишек жолында нитритлер(азот кислотасы дузлары)ге айланып, организмге кери тәсир етеди. Нитратлар организмге түскенде кислородтың қанда айланысын ҳәм тоқымалар арқалы дем алысын бузады, нәтийжеде кислород жетиспеӯшилиги раӯажланып, барлық органлар әсиресе биринши нәӯбетте жүрек-қан тамыр системасы искерлиги бузылады. Буннан басқа, нитратлар тамырды кеңейиӯине тәсир етип, қан басымы түсип кетиӯи гипоксия (кислород жетиспеӯшилигин) жағдайын аӯырластырады. Фермент системасы искерлиги әззилиги себеп ерте жастағы балалар нитрит ҳәм нитратлар тәсирине бейим болады. Нитрат бириклер менен зәрерлениўи мүмкин болған топарға балалардан басқа, жүрек-қан тамыр ҳәм дем алыў системасы кеселликлерине шатылғанлар, ҳәмледар ҳаяллар ҳәм кексе жастағылар киреди.
Бундай өнимлерди қабыллағаннан соң биринши белгилер 3-4 саат өтип, ерин ҳәм силекей қабатлары, тырнақлары көгереди, кеӯил айныӯ ҳәм қусыӯ, асқазанда аӯырыӯ, иштиң суйық болып өтиӯи, базыда қан аралас өтиӯи мүмкин, оң қабырға астында аӯырыӯ, көз алмасы сарқыш тартыӯы сыяқлы характерли белгилер ушырасады.
Республикамыз аймағында климат шәраятларына байланыслы мийўе палыз өнимлери июнь айының орталарынан баслап толық писип жетилисе баслайды. Базы «дийханлар» тәрепинен аўыл хожалық өнимлериниң тез писип жетилисиўин, муғдарын арттырыӯ мақсетинде минерал төгинлерден көп муғдарда пайдаланыў ушырасады. Бундай минерал төгинлер өсимликлерге көп муғдарда берилгенде мийўе палыз өнимлери қурамында адам организмине зыянлы тәсир етиўши химиялық бирикпелер нитратлар көбейип кетеди.
Азық-аўқатқа текке толық пискен палыз ҳәм жемислерди ислетиў лазым, себеби барлық писип-жетилисиў дәўирин толық өтпеген ерте палыз егинлери өзинде көп муғдарда нитрат сақлайды. Буннан басқа, нитратлар жаңа үзилген палыз өниминде, ҳәр түрли шөплерде ҳәм шөплердиң ҳәр түрли бөлимлеринде түрли муғдарда топланады. Мысалы, капуста өзегине қарағанда жапрақларында нитратлар азырақ болады. Ал геширдиң өзек бөлимине қарағанда сыртқы жүзесинде көбирек болады. Қыярларда, редиска ҳәм картошкаларда нитратлар сыртқы қабығында көбирек болады. Мийўе ҳәм жемислер (бананнан басқа) өзинде нитраттың қәўипли концентрациясын сақламайды.
Нитратлар тәсиринен аўлақ болыў ушын нелерге итибар бериўимиз керек болады?
Дийхан базарлары ҳәм саўда орынларынан мийўе ҳәм палыз өнимлерин сатып алып атырғанымызда, олардың ветеринария-санитария экспертизасынан өткерилгенлиги ҳаққындағы мағлыўматнамасы яки сапасы ҳәм қәўипсизлигин тастыйықлаўшы ҳүжжетлери барлығына;
Азық-аўқат сыпатында тек ғана жаңа үзилген палыз өнимлерин пайдаланыў;
Мийӯе-палыз өнимлерин қабыллаӯдан алдын ағын суӯда жақсылап жуӯың;
Жаңа үзилген, бирақ бир қанша ўақыт (ҳәтте музлатқышта болса да) өткен салат яки басқа палыз өнимлеринен исленген тағамларда да нитратлар нитритлерге айланады. Соның ушын бир неше күн алдын таярланған тағамларды қабылламаң;
Нитратларды нейтрализация қылыўдың ең кең тарқалған усылы бул – азық-аўқат өнимлерин кулинар қайта ислеў. Палыз өнимлерин үй шәраятында тазалаў (қайнатыў, парға писириў, қуўырыў) қурамындағы нитратлар муғдарын азайтады. Палыз өнимлерин жуўғанда нитратлар муғдары 10-15% ке, термик ислеў бергенде болса 20-40% ке азаяды.

Қарақалпақстан Республикасы Санитария-эпидемиологиялық
тынышлық ҳәм жәмийет саламатлығы басқармасы Аўқатланыў гигиенасы бөлими