Қрым-Конго геморрагиялық ысытпа кеселлиги ҳәм оның алдын алыў иләжлары

Қрым-Конго геморрагиялық ысытпа (ҚКГЫ) кеселлиги тийкарынан кенелер арқалы жуғатуғын, тәбийий ошақлы аса қәўипли жуқпалы кеселлик.
Кеселликти вирус келтирип шығарады, ал кенелер усы вирустың сақлаўшысы ҳәм тасыўшылары болып есапланады. Вирустың тийкарғы дереклери – кемириўшилер, қара мал ҳәм қой-ешкилер.
Республикамыздың жүдә үлкен майданы геморрагиялық ысытпа бойынша тәбийий ошақлы аймақлар есапланады. Буннан басқа, кеселликтиң аймағымызға сырттан кирип келиўи ҳәм тарқалыў қәўпи де бар.
Кеселлик тийкарынан, кәсиби шөл аймақлары, яғный тәбийий ошақлар менен байланыслы болған кәсип ийелеринде: шопанлар, мал бағыўшылар, аңшылар, қой қырқымына ўакытша жумысқа тартылғанлар, олардың үйиндегилерде, басқа себеплер менен сол жерлерге барған адамларда ушырайды.
Тәбийий шараятта бул кеселлик вирус сақлаўшы кенелердиң шағыўы яки шарўа маллардан кенелерди алып, қол, атаўыз бенен езиў, қайшы менен қыйыў нәтийжесинде териниң, силекейли қабаттың кене қаны менен ипласланыўы арқалы адамларға жуғады.
Кеселликтиң және бир қәўипли тәрепи ҚКГЫ менен аўырған наўқасты күтип-қараў нәтийжесинде қан арқалы денисаў адамға жуғыўы болады.
Наўқасларға укол салыў, лабораториялық тексериў ушын қан алыў яки басқа да тери пүтинлиги бузылыўы менен кешетуғын процедураларды әмелге асырыў пайытында тийисли қағыйдалар сақланбаўы нәтийжесинде медициналық хызметкерлерге де кеселлик жуғыўы мүмкин.
Кеселликтиң жасырын дәўири орташа 2 – 3 күн даўам етеди. Айырым ўақытлары бул дәўир бир неше саатларға шекем қысқарады яки 14 күнге шекем созылады.
Кеселлик бирден басланып, дене ыссылығының көтерилиўи, бас аўырыў, бет-әлпети, мойын, көкирек терисиниң қызарыўы, денениң тоңып қалтыраўы, булшық етлердиң аўырыўы, қусыў, иш өтиў, денеге әспи тасыў, тис түби, мурын, асқазан-ишеклерден қан кетиўи, инъекция салынған орынларда қан қуйылыўлар киби белгилер менен көринеди. Айырым ўақытлары кеселлик аўыр кешип, өлим жағдайлары жүз бериўи мүмкин.
Қрым – Конго геморрагиялық ысытпа кеселлигинен сақланыў ушын имкәны барынша кенелер көп жерлерге олардың активлескен дәўиринде бармаў керек. Дем алыў орынлары, балалардың жазғы лагерьлеринде шарўа малларын бағыў қадаған етиледи.
Жайлаў, базарлардан қара мал, қой – ешкилерди кенеге қарсы дәрилеместен үйге алып келиўге, елатлы пунктлерде бағыўға болмайды.
Ҳайўанлардың кенелеўине қарсы гүресиў зәрүр. Малларда, қораларда кене анықланса дәрҳәл ветеринария хызметкерлерине хабарласып, кенеге қарсы дәрилеў өткериў керек. Кенелеўдиң алдын алыў ушын март-октябрь айларында қоралар 4 мәрте дәрилениўи тийис.
Кенелерди қол менен, атаўыз бенен езиў ҳәм қайшы менен кесип өлтириў қадаған етиледи. Кенелеген малдың жүнин қырқыўға болмайды.
Қырқым мапазына балаларды, жас өспиримлерди ҳәм ҳәмиледар ҳаялларды тартыў мүмкин емес.
Егер кене адам денесине жабысқан болса иләжы барынша териге кирип турған жеринен жиңишке пинцет, беккем сабақ яки арнаўлы әсбап пенен басын үзип алмай абайлап туўры суўырып алып, орнына йод яки спирт жағыў, қолларды сабынлап жуўыў зәрүр. Жақын жайласқан емлеў-профилактикалық мәкемесине хабарласыў ҳәм 7-8 күн даўамында үй шараятында шыпакер бақлаўында болыў талап етиледи.
Терини кене шағыўдан асыраў ушын дәриханаларда сатылатуғын репеллентлер яғный үркитиўши затлардан пайдаланыў мүмкин.
Репеллентлер териге яки кийимге себиледи, олардың тәсири 3 саатқа шекем даўам етеди, 3 сааттан соң териниң репеллент себилген жерлери хожалық сабыны менен жуўып тасланады ҳәм зәрүр болса тәкирарый қолланылады.
Егер адамды кене шақса, яки денесине кене жабысқанын көрсе, қоллары кене қаны менен ипласланса, сондай ақ ысытпасы көтерилген, мурын, тис түби, асқазан – ишеклерден, жатырдан қан кеткен наўқасларға жәрдем көрсетсе, наўқастың қаны тери ҳәм силекейли қабатларға тийген болса, онда жәрдем көрсеткен адам да медициналық жәрдемге хабарласыўы шәрт.
Шарўа малларының ийелери, жайлаўларға барып турыўшы, атыз жумыслары менен шығылланыўшы, тәбият қушағында дем алыўшылар, кене тәсирин сезбесе де, денсаўлық жағдайында өзгерислер (ысытпа, бас аўырыў, булшық етлер аўырыўы, ҳәлсизлик, қусыў, иш өтиў) болса, дәрҳал шыпакерге хабарласыўы зәрүр.

Жоқарыдағыларға әмел қылыў Қрым–Конго геморрагиялық ысытпа кеселлигиниң алдын алыў гиреўи екенлигин умытпаўымыз керек!

Қоңырат районы Санитария
эпидемиологиялық тынышлық ҳәм
жәмийет саламатлығы бөлими
эпидемиолог шыпакери: Калилаев Куанышбай
Куатбаевич