Йод жетиспеўшилигинен келип шығатуғын кеселликлер

Йод жетиспеушилиги натийжесинде жузеге келетуғын кеселликлер еӊ көп ушырайтуғын кеселликлер қатарына киреди. Кеселлик деп гармонлардыӊ жетерли дарежеде ислеп шығарылмаўы яки артықша шығарылыўына айтылады. Қалқан тәризли без 3 түрли гармон ислеп шығарады, олар ақлый ҳәм физикалық раўажланыўды тәмийинлеп,организимде затлар алмасыўы тезлигин басқарады.Йод болса –қалқан тәризли бездиӊ нормада жумыс ислеўин тәмийинлейтуғын микроэлемент.Гармон өзгериўине бир нешше себеплер тәсир етеди:дәрилерди қабыл етиў,вируслы инфекциялар,иммунитеттиӊ пәсейиўи,йод жетиспеўшилиги,хәмиледарлық ҳәм туўыўдан кейинги дәўир. Бул гармонлар организмниӊ өсиўи,раўажланыўы ҳәмде денедеги барлық ағзалардыӊ искерлиги,денениӊ ҳәм мийдиӊ раўажланыўы ушын зәрүр.Йод жетиспеўшилиги ақыбетинде ҳаялларда бийпушлық, кем қанлық, ҳәмилениӊ аўыр кешиўи, дем алыўдыӊ қысылыўы,тез шаршаў,еркеклерде болса уйкышаӊлық ,шаштыӊ түсиўи,тырнақлардыӊ сыныўы,бас аўырыўы,шаршаў ,ҳәлсизлениў анықланса,балаларда физикалық жақтан ҳәм ақлый раўажланыў кешигеди. Азық- аўқат затларында ,суўда йодтыӊ кем болыуы нәтийжесинде организмге йод жетерли түспеўи бәршеге белгили болған буғақ (зоб) кеселлигинен баслап,физикалық ҳәм ақлый раўажланыўдыӊ арқада қалыўы,сондай-ак,артериал қан басымыныӊ ҳалатын,жүрек соғысыныӊ тезлигин,майлардыӊ бөлиниўин ,қандағы глюкоза дәрежесин белгилейтуғын,репродуктив саламатлықтыӊ бузылыўына шекемги болған кеӊ қамыраўлы кеселликлерди өз ишине алады. Эндемик зоб (бугақ) –йод жетиспеўшилиги анықланған белгили бир аймақларда жасаўшы адамларда қалқан тәризли бездиӊ үлкейиўи менен болатуғын кеселлик. Зоб кеселлигинде итибар беретуғын белгилерден:егер организмде гармон нормадан асып кетсе адам бирден азып кетеди, гармон дәрежесиниӊ түсиўи керисинше семириўге алып келеди.Нерв системасы,сондай-ак адам кейпияты да гармонлар дәрежесине байланыслы болып, итибарсызлык,каўетерлениўлер,тез тәсирлениў,сәл нәрсеге жылаў ҳәм ашыўланыўлар , иш қатыўы ямаса диарея,жуўан ишекте ауырыўлар болыўы мүмкин,ал жүрек өзгерислеринен жүректиӊ қатты соғыўы ямаса ритм әсте урыўы болыўы, қан басымыныӊ өзгериўи,бирден көтерилиўи яки түсип кетиўи,әпиўайы физикалық жумыстан кейин дем қысылыўы ҳәм пульс тезлесиўи мүмкин. Бездиӊ үлкейиўи дем алыўдыӊ қыйынласыўына,жутынғанда аўырыў ҳәм даўыстыӊ қырылдаўына алып келеди. Йод жетиспеўшилигин шыпакер қалқан тәризли безди қолы менен тексерип көргенде шамалайды ҳәм сол наўқасты УДТ тексерилиўине жибереди. Егер денеде йод жетиспесе ,қалқан тәризли бездиӊ гармон ислеп шығарыўы ушын керек болған йодты өзинде жыйнай баслайды ҳәм бираз үлкейеди. Бул УДТ анализинде тастыйықланады.Буны өзимизде әпиўайы усыл менен аныклай аламыз.Мәселен,жатардан алдын йодтыӊ 5 процентли еритпесине пахталы шөпти батырып, денеге тойғын етип 3 сызық сызылады,егер азанда көргениӊизде сызықлар көринбей қалса организмиӊизде йод жетиспеўшилиги бар екенлигин билдиреди.Бундай аскыныўлардыӊ алдын алыў ушын эндокринолог шыпакер көригине барыу керек. Егер нормада организмге йодқа болған бир күнлик талап 150-250 мкг қураса,эндемик зоб ошақларында организмге 50 мкг нан да кем муғдарда йод қабылланған болады. Организм ушын керекли болған йод элементи тийкарынан азық-аўқатлық затлар арқалы қабыл етиледи.Бирақ бизиӊ топырақ ҳәм суўымызда,онда жетистирип атырған палыз егинлеримиз ҳәм мийўелеримизде, дән ҳәм гөш өнимлеримизде йод муғдары жүдә кем болып, инсанныӊ күнделикли талабын қандыра алмайды.. «Йод жетиспеўшилигиниӊ алдын алыў ҳәм кемейттириў бойынша» Мәмлекетлик дәстүрлер, «Йод жетиспеушилиги кеселликлери профилактикасы бойынша»нызамлар кабыл етилген. Йод жетиспеўшилигиниӊ алдын алыўдыӊ еӊ исенимли илажларыныӊ бири ас дузын йодлаў болып есапланады,себеби жыл даўамында ас дузын барлық адамлар тәрепинен бирдей муғдарда қабыл етилиўи және йодты ас дузы менен араластырыў әпиўайы ҳәм қәўипсиз усыл екенлиги,ас дузын йодлағанда оныӊ дәми,ийиси ҳәм реӊи улыўма өзгермейтуғынлығы белгили.Йодланған ҳәм йодланбаған ас дузыныӊ дерлик парқы жоқ,соныӊ ушын,сапалы йодланған ас дузын тутыныўға айрықша итибар қаратыў керек. Йод жетиспеўшилигин азық-аўқатлар менен сапластырыў еӊ дурыс жол,әлбетте.әпиўайы қолланыўға болатуғын усыллардан ләблеби, картошка ҳәм петрушка қурамында йод элементи көплиги,йодланган дуз,ғоза теӊиз өнимлериде(қызыл балык,креветка) йод элементине бай.Кеселлерге ҳәр күни 200 гр капуста ,бир-еки дана бақлажанды жеўи, шай орнына қайнатылған ерик компоты,100 гр палды бир литр суўда 600-700 гр калғанша қайнатып жыллы ҳалында ишилсе кесел өзин бираз жеӊил сезеди. Балықта,теӊиз капустасында йод көп болады,сондай-ак, сүт,мәйек, гөш, дән өнимлеринде аз муғдарда болса да бар. Дурыс шөлкемлестирилген рацион барлық машқалаларды шеше алады.

Коӊырат районлық
Санитария-эпидемиология
тынышлық ҳәм жәмийет
саламатлыгы бөлими
шыпакери: Атаханова Гаўхар