Ас дузы: дос па яки душпан?

Ас дузы – күнделикли турмысымызда көп қолланылатуғын, тағамларымызға хош дәм бериўши, организмимиздиң тиришилик искерлигине өз үлесин қосыўшы кристал көринисиндеги химиялық бирикпе.

Бул өним химиялық жақтан қаралғанда 40 % натрий ҳәм 60 % хлордан (NaCl) ибарат. Дузлардың түрлери көп болыўына қарамастан, (яғный стол дузы, Қараўымбет дузы, қызғыш Гималай, теңиз дузы, кошер, тас дуз, қара дуз ҳәм басқалар) бәрибир 97 % натрий хлоридтен ибарат. Базы дузларға аз муғдарда цинк, селен, калий, мыс, темир, фосфор, магний қосылыўы мүмкин, көбинесе дузға йод қосылады.

Ас дузы латыншада «salarium», яғный «ис ҳақы» деген мәнини билдирген. Бир ўақытлары дуз қымбатбаҳа өним есапланып, оны пул орнында есапласыў қуралы болған. Әййемде көп қалалар дуз ислеп шығарыў, оны сатыў менен шуғылланған. Сол ўақытлары дуздың илаҳый күшине қатты исенген, сонлықтан адамлар дуз өзин, шаңарағын, мал-дүньясын бәле-апатлардан қорғайды деп есаплаған. Бизиң халқымыз арасында да «Дуз урсын», «Дузын таттым» деген сөзлер бийкар тарамаған. Себеби адамлар дузды сол дәўирлерден берли хожалық турмысында кеңнен пайдаланып келген.

Бизиң турмысымызда дуздың орны гиреўли. Себеби бизлер дүнья келген мәўриттен баслап-ақ дузға салынамыз. Кемпир апаларымыз гөдеклерди қырық күн дузлы суўда шомылдырырады, бул әлбетте гөдеклердиң тересиниң, сол менен бирге саламатлығының беккем болыўына, ҳәр түрли жуқпалы кеселликлерден сақланыўына жәрдем беретуғынлығын бүгинги медицина дәлиллемекте.

Тағам таярлаўда ҳеш бир зат дуз шелли тағамға дәм бере алмайды. Азық-аўқат өнимлери бузылмастан узақ ўақыт сақланыўы ушын да дуздан пайдаланылады.

Бирақ ҳәмме заттың нормасы, палдың азы татлы дегениндей, дуздың да күнлик қабыл етиў муғдары бар.

Дуздың күнделикли қабыллаў нормасы Дүнья жүзлик ден-саўлықты сақлаў шөлкеминиң берген усынысы бойынша суткасына 5 гр нан көп емес. Бул муғдар дени саў, ағзаларында патологиялық өзгерислери болмаған адамларға белгиленген болып, ал саламатлығында өзгерислери бар, әсиреси жүрек-қан тамыр ҳәм бүйрек кеселиги, семизлик, қантлы диабети бар адамларға бул норма 2 есеге азайтыў усынылады.

Дуз бизиң организмге қандай тәсир етеди?

Дуз организмде көплеген биохимиялық процесслерде қатнасады. Нормада адам организминде 150-300 гр әтирапында дуз болады, бул муғдар ажратыў органлары арқалы шығып отырады. Дуз адамда дуз-кислота, силтили орталықты сақлаў ушын оғада әҳимийетли. Дуз қурамындағы Na элементи тоқымаларда бир қатар әҳимийетли ўазыйпаларды атқарады, булар:

  • тоқымаларға аминокислота ҳәм углеводлар кириўин тәмйинлейди;
  • ас сиңириў ферментлери активлигин қоллап-қуўатлайды;
  • Калий менен биргеликте нерв талшықлары арқалы импульс өтиўинде қатнасады;
  • Организмде суйықлық топлайды;

Cl элементи болса:

  • Асқазанда дузлы кислота синтезлейди;
  • Майды сиңириўде қатнасыўшы затларды қәлиплестиреди.

Бирақ бизлер бул өнимди белгиленген нормадан тыс қабылламақтамыз. Себеби суткасына қабыллаған азық-аўқат өнимлеримиз қурамындағы дуз муғдарының өзи суткалық нормадан асып кетпекте.

100 гр азық-аўқат өниминде неше гр дуз сақлайды?

Мийўе, палыз өнимлери 0,1 гр кем Сыр 1,3-2 гр
Палыз консервалары 1 гр Нан өнимлери 0,7-1,5 гр
Гөш, балық 0,3 гр кем Майонез 1,2 гр
Сосиска 2,6 гр Горчица – Кетчуп 1,2-3,3 гр
Колбасалар 1,8-3,5 гр Картошка чипслери 1,4-2 гр
Икра 4 гр Томат пастасы 1,5 гр
Аз дузлы сельд 6,3 гр Дузлы қыярлар 2,4 гр
Творог 1 гр Дузлы капуста 0,4-1,5 гр
Сүт 0,3 гр Сары май ҳәм маргарин 0,5-1,4 гр
Мәйек 0,25 гр Гүриш 0,05 гр

Бул өнимлердеги дуз муғдары ислеп шығарыўшы рецептлерине қарап өзгерип турыўы мүмкин.

Дузды артықша қабыллаў нелерге алып келеди?

  • Артериал басымның асыўы;
  • Жүрек-қан тамыр кеселликлери, инфаркт, инсульт, жүрек ишемик ҳәм бүйрек-тас кеселликлери артыўы;
  • Организмде суўдың топланыўы, исиклер пайда етиўи, семириў ҳәм қантлы диабетке алып келеўи;
  • Асқазан раки қәўпин пайда етеди;
  • Асқазанның силекей қабатын зыянлайды ҳәм исиндиреди, нәтийжеде оның канцерогенлерге бейимлигин асырады;
  • Асқазан жарасын пайда етиўиши кеселлик қозғатыўшы Helicobacter pylori бактериясы көбейиўине алып келеди;
  • Организмде көп муғдарда суйықлықтың топланыўы магний, калий ҳәм кальцийдиң жоғалыўына алып келип, жүрек-қан тамыр, бүйрек кеселликлери ҳәм остеопароз (сүйеклердиң жумсаўы) раўажландырады;
  • Иммунитетке кери тәсир етип, бактерияларға қарсы гүресиўди пәсейтиўи мүмкин.

2013-жылда Дүнья жүзлик Ден-саўлықты сақлаў Ассамблеясында 2025-жылға күнлик дуз қабыллаўды Дүнья жүзлик ден-саўлықты сақлаў шөлкеми усынған 5 граммның 30 % ке қысқартыў белгиленди. Ҳәттеки дуз қабыллаўды 15 % ке кемейтиўдиң өзиде қан басымын пәсейиўине жәрдем берип, жақын 10 жыллықта төмен ҳәм орта табысқа ийе мәмлекетлерде 8,5 миллион ерте өлимниң алдын алатуғынлығы болжанбақта.

Бүгинги күнде алымлардың өткерген бақлаўлары жуўмағына көре, дүнья жүзи бойынша өлимшиликке себепши болып турған жуқпалы болмаған кеселликлер, яғный жүрек-қан тамыр (инфаркт, инсульт, ишемик), бүйрек-тас, асқазан раки кеселликлери ҳәўиж алыўында ас дузының тәсири оғада жоқарылығы анықланбақта.

Дузды көп қабыллаўымыз нәтийжесинде бүйрек искерлигиниң бузылыуы, қан басымы артыўына, соның нәтийжесинде бас мий, жүрек-қан тамыр, бүйрек ҳәм басқа өмирлик зәрүр көп ғана ағзаларымызда тикленип болмас өзгерислерге, кеселликлерге (патологияларға) себепши болады.

Дуз қабыллаўды қалай азайтыўға болады?

  • Аўқат таярлаўда дузды рецепттегиден аз салың;
  • Дузланған өнимлер (колбаса, сосиска, консерва, чипс, сухарик ҳ.т.б) қабыллаўды азайтың;
  • Тез таяр болыўшы азық-аўқатлардан ўаз кешиң, оның қурамындағы дәм бериўши затлар көп муғдарда Na сақлайды.
  • Жаңа үзилген таза мийўе ҳәм палыз өнимлерин пайдаланың, консерваланған мийўе-палызларда дуз жоқары болады;
  • Палыз өнимлеринен салат таярлағанда дуз қоспаң, себеби өнимниң өзинен Na қабыллаймыз;
  • Тағам таярлаўда дуз орнына басқа дәм бериўши затлар (укроп, петрушка, көк пияз, лимон шербети, лавровый лист) дан пайдаланың;
  • Ҳәр қыйлы қосымшалы соус, кетчуп қабыллаўды азайтың;
  • Аўқатланыў столына дуз қоймаң;
  • Калийге бай мийўе-палызлар (банан, картошка, көк шөплер, баклажан, помидор) қабыллаң, себеби организмде натрий муғдары көбейсе калийди шығарып таслайды.
  • Ыдысларда оралған азық-аўқат сатып аларда этикеткасында глутамат натрий, нитрит натрий, нитрат натрий, сульфит натрий, бензоат натрий туўралы мағлыўматлары менен танысың.

Жоқарыдағы мағлыўматлардан пайдаланған ҳалда күнделикли турмысыңызды ас дузын қабыллаўды кемейтиўге ҳәм саламат турмыс қәлпи ҳәм қәўипсиз аўқатланыўды баслаўыңыз мүмкин. Саламатлығымыз ушын бүгинги ҳәрекетимиз Өзимиз ҳәм жақынларымыздың ертеңги саў-саламат ҳәм бахытлы өмирдиң тийкары болады. Саламатлығымызды сақлаў өз қолымызда екенлигин ҳасла умытпайық.

Ас дузын аз қабыллаў арқалы кеселликлерди азайтайық!

 

Қарақалпақстан Республикасы Санитария-эпидемиологиялық

тынышлық ҳәм жәмийет саламатлығы басқармасы

Аўқатланыў гигиенасы бөлими санитария врачы                                                         Ф.Ажимов