От жара кеселлиги

От жара аса қəўипли жуқпалы кеселлик болып, оның менен адамлар ҳəм ҳайўанлар аўырады. Бул кеселлик əййемнен ҳəр қыйлы атлар (сибирь жарасы, сибирка, күйдирги, күйдирги карбункулы, жаман жара, илəҳий жалын, парсы жалыны, иран оты, антракс ҳ.т.б.) менен белгили болған.

От жара менен көбинесе ири шақлы маллар, қой-ешки, жылқы, ешек, түйе, кийик, суўын кеселленеди, шошқа сийрек аўырады. Ал, ийт ҳəм пышық кеселлениўи ушын от жара қоздырыўшысының жүдə көп муғдары организмге түсиўи керек болады

От жара кеселлиги қоздырыўшысы – от жара таяқшасы аўырған малдың қанында, барлық ағзаларында болады ҳəм малдың дəретлери менен ол жайылған жер топырағына, суўға, малқораға түседи. Сыртқы орталықта от жара микроблары спора менен қапланады ҳəм жүдə шыдамлылыққа ийе болады. Споралы микроблар қыстың қақаман суўығында, жаздың əбден ыссысында да жасаў қəбилетин сақлайды, ҳəттеки қайнатылғанда бир саатқа шекем шыдаўы мүмкин. От жара қоздырыўшысы споралары топырақта 60-70 жылдан бир əсирден аслам ўақытқа шекем, ал аўырыўдан өлген ҳайўанлардың терисинде, жүнинде бир неше жыллар даўамында сақланады. Сонлықтан да от жара кеселлиги болған жерде бир неше онлаған жылларға шекем кеселликтиң келип шығыў имкəнияты барлығын умытпаў керек.

Ҳайўанлар от жара микроблары менен патасланған от-шөплерди жегенде, суў ишкенде кеселликти өзине жуқтырады.

От жара менен аўырған ямаса өлген ҳайўанның жүнин, терисин услаў, оны күтип-қараў, сойыў, терисин шылыў, гөшин бөлеклеў, ишек-қарын, бас-сыйрағын тазалаў пайытында кеселлик шақырыўшы микроблар адам терисиниң яки силекей қабатының қыршылған, тырналған жери арқалы адамға жуғады.

Адам денесине микроблардың тери, аўыз яки дем алыў жоллары арқалы түсиўине қарап, кеселликтин теридеги, ишектеги, өкпедеги ҳəм басқа клиникалық түрлери пайда болады. От жара кеселлигиниң тери формасы басқа түрлерине қарағанда көбирек ушырасады. Егер денеге түскен микроблар қанға өтип кетсе, от жара кеселлигиниң аўыр түри келип шығады. Ўақтында анықланып, емленбеген жағдайларда бул кеселлик ақыбети наўқастың өлими менен тамамланыўы мүмкин.

Тилекке қарсы, айырым адамлардың майдаланған шийки гөштиң дəмин яки дузын  татып көриў жағдайлары жийи ушырасады.  Бул пүткиллей надурыс, себеби писпеген гөштен ҳəр қыйлы жуқпалы ҳəм паразитлик кеселликлер қоздырыўшыларының жуғыў итималы жоқары болады. Үйде шийки гөш ушын арнаўлы пышақ, тахта, ыдыс болып оларды таза тутқан ҳалда басқаларынан бөлек сақлаў зəрүр.

От жара кеселлигиниң жасырын дəўири 2-14 күн, орташа 2-3 күн даўам етеди. Соңынан дене ыссылығы көтерилиўи, ҳəлсизлик, бас аўырыўы бақланады.  Тери түринде денениң ашық жерлеринде дəслеп жəнлик шаққандай қызғыш реңли, қышыйтуғын түйин пайда болыўы, кейин ол иши суйықлық пенен толған торсыққа айланыўы, соңынан олар жарылып əтирапы исик аўырыўсыз жараға айланыўы ҳəм қара қабыршақ пенен қапланыўы жүз береди. Ишек түринде кеўил айныў, қусыў, қан аралас қусыў, иш өтиў, қарын аўырыўы ҳушын жоғалтыў сыяқлы белгилер пайда болыўы мүмкин. Өкпе түринде дене ысытпасы, бас аўырыў, булшық етлердиң аўырыўы, тумаўға уқсаған белгилер, улыўма зəҳəрлениў белгилери, дем жетиспеўи, жөтел, қанлы көбикли қақырық ажыралыўы гүзетиледи.

Адамлар ҳəм ҳайўанлар арасында от жара кеселлигиниң алдын алыў ушын төмендеги ветеринария-санитариялық илəжларды əмелге асырыў, сондай-ақ жеке гигиена қəделерин орынлаў талап етиледи:

– малларды жыл сайын от жара кеселлигине қарсы шаныштырып турыў,

– от жарадан өлген мал көмилген ески орынлардан 200-300м аралыққа шекем мал бағыў, шөп орыўды қадаған етиў,

– маллар аўырғанда ямаса аўырыў деп гүмəн етилгенде дəрҳал ветеринария хызметкерине көрсетиў,

– егер мал аўырыўдан өлген жағдайда ветеринария хызметкерлери келгенге шекем терисин сыйырмаў,

– ветеринария хызметкерлериниң рухсатысыз аўырған малды сойыў, оның гөшин жеў, жүнин, терисин сатыўды қадаған етиў,

– белгисиз адамлардан жүн, тери өнимлерин сатып алыў қəўипли екенин умытпаў,

– аўырыў мал яки оның ажыралмалары, өнимлери менен қатнаста болып, жоқарыда көрсетилген кеселлик белгилери пайда болса дəрҳал врачқа хабарласыў зəрүр.

Жоқарыда көрсетилген ветеринария-санитариялық илəжларды əмелге асырыў, жəмəəтлик ҳəм жеке гигиена қағыйдаларын сақлаў, от жара кеселлигиниң алдын алыныўын тəмийинлейди.

 

 

Қарақалпақстан Республикасы

СЭТҳам ЖС басқармасынын аса

қəўипли жуқпалы кеселликлер бөлиминиң

врач эпидемиологы;                                                                          К.Сейтназарова