Республикамызда «Балалар ҳәм жас өспирим балалардың рационал аўқатланыўы ҳәм азық-аўқат өнимлерине қойылған санитариялық талаплары» ҳаққында

Бүгинги күни Президентимиз тәрепинен балаларға үлкен итибар қаратылып, балалар ҳәм өспиримлердиң туўры аўқатланыўы олардың жақсы өсип, физикалық ҳәм ақлый жақтан туўры раўажланыўы, организмниң инфекциялар ҳәм басқа сыртқы тәсирлерге шыдамлылығын асырыўшы ең керекли шәртлерден бири болып табылады. Сонлықтан, балалардың туўры аўқатланыўы, Мәмлекетимиздиң өз алдына дыққат итибарында болып келмекте.
Инсан саламатлығы-бул ең тийкарғы принцип болып, азық-аўқатлар инсан саламатлығына зыян келтирмеўи, сондай-ақ туўры аўкатланыў инсанның азық- аўқатқа ҳәм қуўатлылығына болған зәрүрлилигин қандырып ғана қоймай, ол кеселликлерден сақлаўшы ҳәм даўалаўшы хызметин де атқарыўы керек.
Балалар аўқатланыўын шөлкемлестириўде жас балаларды арнаўлы азық-аўқатлар менен, ал денсаўлығында нуқсаны бар балаларды даўалаўшы азық-аўқатлар менен тәмийинлеў, улыўма билимлендириў мекемелеринде балаларға белгиленген тәртипте ыссы аўқат берилиўи бойынша ис-илажлар дәстүрлери ислеп шығылмақта.
Аўқатланыў – бул муғдары ҳәм сыпат қурамы бойынша, сондай-ақ, қуўат сарпланыўын қапласағана жетерли деп тән алынады.
Балалардың бир күнлик аўқаты олардың жасы, жынысы, жасаў орталығына ҳәм физикалық раўажланыўына сәйкес белгиленеди.

Мысалы:
Бир кунлик менюда:
-Нан 3жаска шекем 50-150гр. 3-7 жасқа 130-150гр
-жармалардың түрлери: манна, гүриш, маржүмак, тары, ясмик, жүўери
-гөш -3жас/60гр, 3-7жас/150гр
-картошка 200-300гр
-кисель 5гр,
-шекер 35-55гр,
-кондитер-10-15гр,
-сары май -3/15-20гр, 3-7/20-35гр,
-өсимлик майы-7-10гр,
-Тәбий сүт-3,2%,
-қатық-200гр сметана-20гр,
-Дән өнимлери 45-50гр, мәш-3гр берилиўи тийис.

Шөлкемлескен коллективте балалардың аўқатланыў тәртиби ҳәм оларды шөлкемлестириўдиң гигиеник қағыйдалары.
Балалар дәслепки 3 жылында, бала өзиниң күнделик аўқатын күн даўамында тең муғдарда қабыл етип барады, әсте-ақырынлық пенен 6-7 мәрте аўқатланыўдан 5 мәртеге, кейин 4 мәрте аўқатланыўға өтеди.
Мектеп жасында күнделик аўқат муғдары төмендегише бөлинеди, бунда түслик аўқат көлеми жағынан көбирек ҳәм қуўатлылығы жоқары болады.
Тағамнама дүзиўде гөшли ҳәм балықлы аўқатларды балалар күнниң биринши ярымында берилиўине итибар етиў керек, себеби қурамында белок көп болған өнимлер, зат алмасыўды кушейтеди ҳәм баланың нерв системасында қозғатыўшы тәсир көрсетеди. Бул өнимлер, әсиресе майлар менен биргеликте, ас қазанда узағырақ усланып турады ҳәм бунда аўқаттың сиңиўи аўыр өтеди.
Тағамнама дүзиўде аўқатлардың көлеми де итибарға алынады. Аўқат көлеминиң жетерли муғдарда болыўы, балада тойыў сезимин оятады, қөп болыўы балада наразылық пайда қылып, кеўилсиз ақыбетлерге алып келеди.
Улыўма билимлендириў мекемелеринде оқыўшылар ушын аўқатланыў тәртиби дузилгенде, екинши смена итибарға алынады. Оқыўшылар 4-6 саат даўамында мектепте болады. Аўқатланыўлар арасындағы тәнепис балалардың мийнет қабилийетине, денсаўлығына, кейпиятына, сондай-ақ, организмниң ас сиңириў функцияларына кери тәсирин тийдиреди. Соның ушын ҳәм оқыўшылар өзлери сарплаған қуўат орнын қаплаўы ушын, азанға ыссы аўқат берилиўи тийис.
Балалар ҳәм өспиримлер аўқатланыўын санитария-эпидемиология хызмети Балалар ҳәм өспиримлер гигиенасы врачы ҳәм аўқатланыў гигиенасы врачлары менен биргеликте алып барылады. Себеби, барлық аўқатланыў объектлери, аўқат таярлаў барысында, балалар мекемелерине азық-аўқат өнимлерин тасып бериў ҳәм сақлаў шараятлары, өнимлерди ҳәм таяр аўқатларды сатыў муддетлерине әмел етиў ҳәм жәмийетлик асханаларда ислеўши хызметкерлердиң медициналық көриктен өткерилиўи ҳәм санитариялық бақлаўда болыўы тийис.
Балалар арасында жуқпалы кеселликлер ҳәм аўқаттан зәҳарлениўлердиң алдын-алыў илажлары:

1) Балалар ҳәм өспиримлер мекемелеринде төмендеги азық-аўқат өнимлери қадаған етилген:

– өткен күннен ҳәм азаннан қалған аўқатлар;
– қайнатылмаған сүт (сондай-ақ ашыған сүт);
– термик ислеў берилмеген творог, сметана, көк ноҳат;
– термик ислеў берилмеген балық;
– үйде таярланған консерва өнимлери, морс, квас сыяқлы ишимликлер;
– гөш субпродуктилери яғный гелле-пайшалары, мый, гелле гөшлери ҳәм етлери, колбаса цехларынан шыққан турли қалдықлар, диафрагма, қанлы ҳәм ливер колбасалар;
– ветеринария бақлаўынан өтпеген ҳәр қандай гөшлер;
– суўда жүзиўши қуслардың гөши ҳәм мәйеклери;
– замарықлар;
– тамат соусларында таярланган консерва өнимлери;
-қамырға қосылатуғын белгисиз қосымша порошоклар, гарнирге қосылатуғын концентратлар.
2) Балалар ҳәм өспиримлер мекемелеринде таярланыўы қадаған етилген аўқатлар:
– творог ҳәм сыр
-өткерилген гөшли макарон (по флотский);
-мәйекли макарон;
-кремлер, кремли кондитер өнимлери;
– өткир соуслар, майонез, горчица, хрен, ашшы бурыш, уксус, натурал кофе, курғақ концентратлы соклар ҳәм ишимликлер ислетилмейди.
“Балалар ҳәм жас өспиримлер арасында аўқаттан зәҳәрлениў ҳәм жуқпалы кеселликлердиң алдын алыў илажларын кушейттириў” мақсетинде:
– ӨзРДССМ 10.07.2012ж 200-санлы бўйрығына қосымша 16.10.2013ж күнги 351-санлы буйрығы тийкарында медициналық көриктен өтиўи;
– хызметкерлер белгиленген тәртипте гигиеник оқыўдан (санминимум) өтиўлери шәрт.
– Балалар ҳәм өспиримлер мекемелери хызметкерлери жеке гигиена қағыйдаларына әмел етиўлери тийис: жумысқа арнаўлы таза кийим ҳәм аяқ кийимде келиўи; устки кийимлари ҳәм жеке затларын кийиниў бөлмесинде сақлаўы; тырнақларын келте етип алыўы; ҳажетханаға барғаннан кейин қолларын сабынлап жуўыўы тийис;
– медицина ҳәм асхана хызметкерлери жумыс басламастан алдын қолларын сабынлап жуўыўлары керек, арнаўлы кийимлерди кийиўи ҳәм шашларын қалпақша астына жыйнаўлары тийис;
– асхана хызметкерлери жумыс ўактында жүзик, сырға тағыўы, арнаўлы кийимди илгеншек пенен илдириўи, тырнақларына лак жағыўы, жумыс орнында аўкатланыўы ҳәм сигарет шегиўи қадаған етиледи.
– асхана хызметкерлерин, медицина қәнийгеси ҳәр күни ириңли кеселликлери ҳәм катарал көринислерге бақлаў өткериледи. Терисинде ириңли кеселликлери бар хызметкер ҳәм кеселлер жумыстан шетлетиледи. Бақлаў нәтийжеси белгиленген үлгидеги журналга жазып барылады.

Б ҳәм ЖӨГ бөлими меңгериўшиси Г.Ерлепесова