Нитраттан зәҳәрлениў ҳәм оның алдын алыў илажлары

Елимизде жаз мәўсими айларынан баслап ерте писир аўыл-хожалығы өнимлери саўда орынларында пайда бола баслайды. Әлбетте бул мийўе-палыз өнимлери витамин ҳәм минералларға бай болып, қыс ҳәм ерте бәҳәр айлары даўамында жоғалтылған витамин ҳәм минераллар орнын толтырып, саламатлығымыздың беккемлесиўине жәрдем береди. Витамин ҳәм минералларды дәрилик затлар арқалы қабыллаўға қарағанда мийўе-палыз өнимлери арқалы қабыллаў анағурлым қәўипсиз есапланып, мийўе-палыз өнимлердеги витамин ҳәм минераллардың организмге сорылыўыда дәрилик витамин ҳәм минералларға қарағанда жоқарылаў болады.
Бирақ, базыда ерте писер мийўе-палыз өнимлери қурамындағы нитрат муғдарының нормадан тыс жоқары болыўы, зәҳәрли пестицидлерди көп қолланыў ақыбетинде зәҳәрлениўлер жүз бериўи мүмкин. Нитрат ҳәм нитритлер менен зәҳәрлениўге себепши өнимлерге көбирек ыссыханаларда ерте пискен қыяр-помидорлар, көк шөплер, редиска, ғарбыз ҳәм қаўын, жамбылшалар, түрпи, гешир, картошка ҳ.т.блар киреди.
Әдетте, мийўе ҳәм палыз өнимлери менен адам организмине 70-80 % ке шекем нитратлар түсип турады. Олар өзлигинен ден-саўлық ушын қәўип туўдырмайды, бул бирикпелердиң көп бөлими бүйрек арқалы (суткасына 65-90%) ажыралып шығады. Бирақ базыда нитрат муғдары артықша сақлаған палыз өнимлери асқазан-ишек жолында нитритлер(азот кислотасы дузлары)ге айланып, организмге кери тәсир етеди. Нитратлар организмге түскенде кислородтың қанда айланысын ҳәм тоқымалар арқалы дем алысын бузады, нәтийжеде кислород жетиспеўшилиги раўажланып, барлық органлар әсиресе биринши нәўбетте жүрек-қан тамыр системасы искерлиги бузылады. Буннан басқа, нитратлар тамырды кеңейиўине тәсир етип, қан басымы түсип кетиўи гипоксия (кислород жетиспеўшилигин) жағдайын пайда етеди. Фермент системасы искерлиги әззилиги себеп ерте жастағы балалар нитрит ҳәм нитратлар тәсирине бейим болады. Нитрат бириклер менен зәрерлениўи мүмкин болған топарға балалардан басқа, жүрек-қан тамыр ҳәм дем алыў системасы кеселликлерине шатылғанлар, ҳәмледар ҳаяллар ҳәм кексе жастағылар киреди.
Бундай өнимлерди қабыллағаннан соң биринши белгилер 3-4 саат өтип, ерин ҳәм силекей қабатлары, тырнақлары көгереди, кеўил айныў ҳәм қусыў, асқазанда аўырыў, иштиң суйық болып өтиўи, базыда қан аралас өтиўи мүмкин, оң қабырға астында аўырыў, көз алмасы сарқыш тартыўы сыяқлы характерли белгилер ушырасады.
Республикамыз аймағында климат шәраятларына байланыслы мийўе палыз өнимлери июнь айының орталарынан баслап толық писип жетилисе баслайды. Базы «дийханлар» тәрепинен аўыл хожалық өнимлериниң тез писип жетилисиўин, муғдарын арттырыў мақсетинде минерал төгинлерден көп муғдарда пайдаланыў ушырасады. Бундай минерал төгинлер өсимликлерге көп муғдарда берилгенде мийўе палыз өнимлери қурамында адам организмине зыянлы тәсир етиўши химиялық бирикпелер нитратлар көбейип кетеди.
Азық-аўқатқа текке толық пискен палыз ҳәм жемислерди ислетиў лазым, себеби барлық писип-жетилисиў дәўирин толық өтпеген ерте палыз егинлери өзинде көп муғдарда нитрат сақлайды. Буннан басқа, нитратлар жаңа үзилген палыз өниминде, ҳәр түрли шөплерде ҳәм шөплердиң ҳәр түрли бөлимлеринде түрли муғдарда топланады. Мысалы, капуста өзегине қарағанда жапрақларында нитратлар азырақ болады. Ал геширдиң өзек бөлимине қарағанда сыртқы жүзесинде көбирек болады. Қыярларда, редиска ҳәм картошкаларда нитратлар сыртқы қабығында көбирек болады. Мийўе ҳәм жемислер (бананнан басқа) өзинде нитраттың қәўипли концентрациясын сақламайды.
Нитратлар тәсиринен аўлақ болыў ушын нелерге итибар бериўимиз керек болады?
Дийхан базарлары ҳәм саўда орынларынан мийўе ҳәм палыз өнимлерин сатып алып атырғанымызда, олардың ветеринария-санитария экспертизасынан өткерилгенлиги ҳаққындағы мағлыўматнамасы яки сапасы ҳәм қәўипсизлигин тастыйықлаўшы ҳүжжетлери барлығына;
Азық-аўқат сыпатында тек ғана жаңа үзилген палыз өнимлерин пайдаланыў;
Мийўе-палыз өнимлерин қабыллаўдан алдын ағын суўда жақсылап жуўың;
Жаңа үзилген, бирақ бир қанша ўақыт (ҳәтте музлатқышта болса да) өткен салат яки басқа палыз өнимлеринен исленген тағамларда да нитратлар нитритлерге айланады. Соның ушын бир неше күн алдын таярланған тағамларды қабылламаң;
Нитратларды нейтрализация қылыўдың ең кең тарқалған усылы бул – азық-аўқат өнимлерин кулинар қайта ислеў. Палыз өнимлерин үй шәраятында тазалаў (қайнатыў, парға писириў, қуўырыў) қурамындағы нитратлар муғдарын азайтады. Палыз өнимлерин жуўғанда нитратлар муғдары 10-15% ке, термикалық ислеў бергенде болса 20-40% ке азаяды.

Қарақалпақстан Республикасы Санитария-эпидемиологиялық
тынышлық ҳәм жәмийет саламатлығы басқармасы
Аўқатланыў гигиенасы бөлими санитария врачы Ф.Ажимов