Гельминтоз кеселлиги хам онын алдын алыу

             Гельминтоз  кеселлиги хам онын алдын алыу 

Курт кеселликлери яки гельминтозлар кен таркалган кеселликлердин бири болып, оларды паразит туринде жасаушы куртлар, гелминтлер козгатады.

Жер жузинде адамларда гельминтлердин 200 ден артык турлери бары аныкланган.Озбекстанда адамнын кеселлениуине алып келетугын гельминтлердин 10 нан артык тури малим, олардан 4-5 тури коп таркалган.

Гельминтлердин копшилик тури асказан ишек жолында парзитлик кылады. Олардын узынлыгы турине карап  6 мм ден 4-6 метр, ҳаттеки оннанда узын болыуы мумкин.

Гелминтлердин кейбир турлери болса, адамнын бауыры, от калтасы, опке, мия, коз, териде паразитлик кылып, олар жыллар дауамында улкейип, агза хам токымалардын функциясынын бузылыуына алып келеди.

Куртлар организм ушын зарур болган витамин, белок, углевод ҳамде кальций, йод сияклы баска керекли болган микроэлементлерди  озлестиреди. Организмнин осиуи хам рауажланыуы ушын зарур азыклык затлар хам элементлердин жетиспеуи натижесинде балалар физикалык осиуден аркада калады. Ақлий рауажланыуы пасейеди. Билимлерин озлестириуи, еслеп калыуы киынласады. Организмнин иммунитети томенлеп, хар турли жукпалы кеселликлерге мейиллиги артады.Гелминтлер тири организмлер есапланады. Омири дауамында ажырататугын шыгындылар хам олардын олиминен калган калдык махсулатлары канга сорылып, адам организмин захарлейди хам аллергик тасир корсетеди.Гелминтлер турине карап инсан организминде бир неше хаптеден 10- 20 жылгаша жасауы мумкин.

Кеселлик белгилери:

-Дене ыссылыгы котериледи,

-дене салмагынын кемейип кетиуи,

-иштен кан кетиуи, тез-тез судорги(тутканак) ,

-кеуил айныу, кайт етиу,

-уйкынын бузылыуы, бас ауырады,

-аузынан жагымсыз ийис, ашшы там келеди,

-уйклаганда аузынан суу агыу,

-Иштейи болмайды ямаса тез-тез аукат жейди,

-карнында, киндик атирапында кобинесе тунги хам азангы уакытлары катты бурып ауырады

-дарети суйык хам койыу болып озгереди

-Иши каталап калады.

-Тез шаршайды, ынжык, ашыушак

-денесинде ак даклар пайда болады,

-шаш тусиу, тери кышыуы,

-еслеу кабилети пасейиу, умытшаклык,

-тисин кышырлатыу, аяк кол каксау,

-сийип шыгыу белгилери  менен отеди

-кем канлык (анемия), витамин жетиспеушилиги,

Бойы оспей, азып кетеди.Балалар физикалык осиуи хам ақлий рауажланыуы пасейеди.

 Гелминтозлар қандай жоллар менен жугады?

Курт кеселлиги сау адамга гелминтозлар менен кеселленген адамлардан жугады. Кеселлер дарети менен куртларды сырткы орталыкка ажыратады. Куртлардын копшилиги асказан ишек жолы аркалы иплас кол менен аукатланганда, кайнатылмаган суды ишкенде, мийуа хам палыз онимлерин жумай кабыллаганда жугады. Кеселликти жуктырыуда шыбынлар улкен роль ойнайды.

Кейбир курт кеселлиги кеселленген шаруа малларынын гошин яки бауырын жеу акыбетинде отиуи мумкин. Ит хам пышыклар кеселликти таркатыушы дереги болып есапланады.

Адамларда асиресе мектеп жасына шекемги балалар арасында ен коп ушырайтугын кеселликтен бири-энтеробиоз. Кеселликти узынлыгы 1см болган майда ақ гелминтлер-острицалар қозғатады. Бул гелминт жинишке ишектин жууан ишек пенен бириккен жеринде жасайды, Кешки уакытта, бала уйклаганда куртлар арткы шыгарыу тесигинен шыгып, сол жерге кыз балаларда жынсий агзага тухым кояды. Ҳар бир урғашы острица 12000-17000 гаша тухым койыуы мумкин. Тухым койылган орынлар катты кышып, бала коллары менен касуы натижесинде тырнакларына коп мугдарда курт тухымлары жыйналады.    Бала қолын аузына салганда, бармакларын сорыганда,тырнакларын тислегенде кеселликти озлерине кайталап жуктырады. Қойылган тухымлардан 4-6 сааттан кейин личинкалар шыгады. Личинкалар ишекте жетик острицаларга айланады. Егер бала энтеребиоз бенен кеселленсе олардын ишки кийимлерин кайнатып, утюглеу керек. Азанда хам жатардан алдын арка шыгарыу орнын жылы суу менен сабынлап жууып, ишки кийим хам постелин алмастырыу керек.

Аскаридоз.Кеселликтаи ири куртлар  аскаридалар жузеге келтиреди. Урғашысынин узынлыгы 20-35см, еркегинин узынлыгы 15-20 см-гаша жетеди.

Жетилискен аскаридалар адамнын жинишке ишегиде жасайды.Ургашысы бир кеше кундизде 250 мынга шекем тухым кояды. Бул тухымлар дарет пенен сыртка шыгады. Топыракка тускен тухымлар узак уакыт сакланып калады.

Аскарида тухымлары сау адамга иплас кол, жуылмаган мийуе палыз онимлери хам кайнатылмаган сууды пайдаланыу акибетинде отеди. Аскаридалар тухымлары ишекте личинкага айланып ишек диуалларынан канга, кан аркалы бауыр хам опкеге отеди. Бул жерден бронх, трахея хам тамакка келип, ол жердер жане ишекке отеди.  Ишекте лечинка аскаридага айланады.

Тениаринхоз.Бул адамларда кен таркалган курт кеселлиги, бул кеселликти лентасыман курт-огиз солитерни жузеге келтиреди. Курттын узынлыгы 4-6 метрге шекем жетеди.

Егер адам кам жаксы писирлемеген гошти жесе кеселлениуи мумкин. Себеби гоште финналар болыуы мумкин. Бул кеселликке кобинше уй бикелери, аспазлар шатылады, себеби олар кыйма яки баска гош онимлеринин тузын  аныклау ушын татып кореди. Финналар ишекке тускеннен кеийн онын ишинде курт, ишек диуалларына соргышлар менен катты жапысып алады. 2-3 ай дауамында финналлардан огиз солитерни рауажланады.

Наукас дарети менен огиз солитерни буынларын атырапка ажыратып турады, наукас 1 суткада 6-8 буын ажыратыуы мумкин, олардын хар  биринде 145-175 мынга шекем тухым болады. Огиз солитерни адам ишегинде быр неше жыллап жасайды.

Цистоцерка хам дифиллабатриоз щакырыушылары  балык гошлеринде хам адамларда бауыр, опкелерде рауажланыу баскышы отеди.

Гименолепидоз. Пакана курт-личинкалары ишек ворсинкаларын, ишек диуалларын жаракатлайды хам ол жерге инфекция туссе, жаралар пайда етеди.

Ишек силекей кабатына механик хам токсик аллергик тасир корсетеди.Бул куртлар ишек силекей кабатына жабысып, тиси менен кан соарды, ишекке тускен аукатлык затлар есабынан корекленеди. Азык аукатлар менен бирге витамин, микроэлементлерди озлестирп, кан азлыкка, витамин жетиспеушиликке, иммунитет жетиспеушиликке алып келеди.

Бул кеселлик тийкарынан балалар кеселленеди. Улынлыгы 1,5-2 см келеди. Кишкене курт адамнын жинишке ишегинде паразитлик кылады. Бул куртлардын саны бир неше мынга шекем болыуы мумкин. Адамнын дарети менен сырткы орталыкка шыккан курт тухымлары жуылмаган мийуе палыз, кайнатылмаган суу хам патас кол, шыбынлар жардеминде саламат адамга жинишке ишекке жетип барады.

Тухымлар оз пердесинен ажыралып шыгады. Ишек ворсинкаларына киреди хам ол  жерде белгили рауажланыу дауырын откереди. 4-7 куннен кеийн туклерден шыгып озинин соргышлары хам илгишлери менен ишек диуалына жабысып алады хам рауажланады.

 

Курт кеселлигин жуктырмау ушын:

 

-Хажетханадан сон, аукатланыудан алдын хам жумыстан, бакшадан келгеннен кеийн колларды сабынлап жуыу.

-Мийуе хам палыз онимлерин жаксылап жуып жеу керек.

-Тек кайнатылган сууды ишиуды адетлениу.

-Балаларды бир-биринин кийимлеринен пайдаланбауына уйретиу. Олардын колларын, оиыншыкларын баска предметлерди аузына салып, тырнакларын тислеу сияклы керексиз адетлерди ислемеуине уйретиу. Тырнакларын бархулла алып журиу.

-Гош, бауыр хам баска агзаларды сатып алганынызда олардын сыпатына ахмиет бериу.

-Хам кийманы хам баска гош онимлерин камлыгында татып кормеу.

-Шыбынлардын кобеюине жол коймау.

-Таяр азык аукатлары устин ашык калдырман.Бир шыбын хам канатында мынлап курт хам онын тухымларын хамде баска кеселлик козгатыушылары микробларын саклайды.

Кангымай итлерди жок етиу, уй итлерин куртка карсы емлеу.Ашык суу хауизлерине мал, ит, пышыклардын суу ишип, шомылыуына жол коймау.

Хар бир инсан жеке гигиена кагыйдаларына итибар берсе, уй атирапынын тазалыгына, аукатлык затлардын, палыз хам мийуе жемислеринин сапасына, тазалыгына итибар берсе, бундай кеселликлердин алдын алган боласыз.

Лабораториялык аныклау  усыллары

Курт кеселлигин харбир адам озлигинше емленбеу керек. Тек шыпакерге коринип, курт кеселлигине лаборатор тексерилип, курттын кайсы тури екенин билип алыу керек. Себеби хар курт турине хар турли арнаулы дари препарат тасир етеди.

Сол ушын врачларга коринип, олардын корсетпеси менен, кадагалауда болып, емлениу керек.

Курт кеселлигине емлениу дауамлы турде, белгили бир аралыкта алып барылады.

Бала жасына, дене салмагына карап, диета саклаган халда ем буйырылады. Озинизде яки баланызда жокарыдагы белгилерди сезсениз оз аймагыныздагы емлеу орнына барып, лабораториясында даретин 3 марте 2-3, 5-7 кун аралыкта тексеритиуинизге болады. Бул ушын баланын азангы дарети 1-2 саат ишинде микроскопик усылда тексерилиу керек.   Аймактагы  ЕПМ менен келисилген режелер яки эпидемик корсетпелерге тийкарланып, МШБМ балаларын хам мектеплердин 1-4 класс окыушыларын 1 жылда 1 марте гельминтозларга профилактик тексериледи. Курт кеселлиги аныкланган балалар шыпакер коригине емлеу ушын жибериледи хам аймаклык поликлиника инфекционисти диспансерилк баклауга алынып, емленеди. Егер бир мекемеде куртка тексерилгенлер ишинен 15 пайыздан артык балларда кеселлик аныкланса жалпыламай сауалландырыу илажлары алып барылады.

ОзРесДССМ  2015 жыл 25-марттагы  №121 санлы “Республикада паразитар кеселликлер профилактикасы бойынша ис илажларды жетилистириу хаккындагы” буйрыгы тийкарында  курт кеселлигине декретив топарга кируши контингент: балалар мекемелеринде ислеушилер, азык-аукат карханаларында ислеушилер, мугаллим, тарбияшылар, медицина хызметкерлери диспансер кориктен отиу уактында тексерилеуи корсетилген.

РесМСЭБО паразитология болими менгериушиси:                     Е.Машарипова