Қрым-Конго геморрагиялық ысытпа кеселлиги бойынша клиникалық әмелий қолланба әмелиятқа енгизилмекте

Өзбекстан Республикасы Денсаўлықты сақлаў министрлиги, Ветеринария ҳәм шарўашылықты раўажландырыў комитети, медициналық институтлары профессор-оқытыўшылары ҳәм басқа да тийисли шөлкемлер қәнигелеринен ибарат жумысшы топар АҚШның кеселликлерди бақлаў ҳәм профилактика орайының (CDC) Ташкент кеңсеси хызметкери, медицина илимлериниң докторы М.Б.Шарапов басшылығында Қрым-Конго геморрагиялық ысытпа кеселлиги (ҚКГЫ) бойынша клиникалық әмелий қолланба жазып питкерди. Қолланба инфекционист, эпидемиолог, вирусолог, денсаўлықты сақлаў системасы бирлемши буўыны қәнигелери, ветеринария ҳәм басқа да хызметкерлер, медицина институты студентлери, магистрантлар ҳәм клиникалық ординаторларға арналған болып, мәмлекетлик уйымлар менен шериклик шеңберинде биологиялық қәўипти кемейтиў бағдарламасының (DTRA – USA) қаржылай көмеги жәрдеминде 2019-жылдың февраль – ноябрь айларында таярланды.

Қолланба дәлиллерге таянған медицина тийкарында ҳәм халықаралық алдыңғы тәжирийбени инабатқа алған ҳалда жазылып, мақсети ҚКГЫ кеселлигин бақлаў, профилактикалық ҳәм емлеў иләжларын еле де жетилистириў, нәтийжелилигин асырыў, кеселликтиң халық саламатлығына кери тәсирин кемейтиў, шыпакерлерге заманагөй мағлыўматларды жеткериў болып табылады.

Бул қолланбаны әмелиятқа енгизиў ҳаққындағы Өзбекстан  Республикасы Денсаўлықты сақлаў министрлиги қасындағы Санитария-эпидемиологиялық тынышлық агентлиги ҳәм Қарақалпақстан Республикасы Денсаўлықты сақлаў министрлиги көрсетпесине муўапық усы жылдың 23-январь күни Республикалық балалар жуқпалы кеселликлер емлеўханасы шыпакерлери арасында семинар өткерилди. Семинарда қолланбаны таярлаўшы жумысшы топар ағзасы Қарақалпақстан Республикасы санитария-эпидемиоогиялық тынышлық орайы эпидемиолог врачы Н.Низаматдинова қәнигелерди қолланба менен таныстырды. Кеселлик этиологиясы, эпидемиологиясы, эпизоотологиясы, клиникасы, даўасы ҳәм профилактикасы бойынша мета-анализлер ҳәм системалы обзорлар нәтийжесиндеги жаңалықларға тоқтап өтти. Әсиресе, кеселликтиң жаңа стандарт тәрипи диагноз қойыў, есапқа алыў, бақлаў, ҳәр бир жағдайға өз ўақтында жуўап бериў нәтийжелилигин асырады. Қолланбаның денсаўлықты сақлаў системасы бирлемши буўын қәнигелерине жетип барыўын мониторинглаў емлеўхана шыпакерлерине тапсырылғанлығын хабарлады.Усындай семинар 27-январь күни Қарақалпақстан Республикасы Санитария-эпидемиологиялық тынышлық орайы эпидемиолог врачлары арасында өткерилди.

Қолланбада кеселлик профилактикасының тийкарғы бөлеклериниң бири халық арасында түсиник жумысларын өткериўге үлкен итибар қаратылған.

 

Мағлыўмат ушын:

Қрым-Конго геморрагиялық ысытпа кеселлиги кенелер арқалы трансмиссив жол менен жуғатуғын, тәбийий ошақлы аса қәўипли жуқпалы кеселлик.

Кеселликти вирус қоздырады. Ири ҳәм майда шақлы ҳайўанларда ушырайтуғын иксод кенелери усы кеселлик вирусының сақлаўшысы ҳәм тасыўшылары болып есапланады. ҚКГЫ вирусының дәреклери – кемириўшилер, ири ҳәм майда шақлы маллар.

Кеселлик тийкарынан, кәсиби шөл аймақлары, яғный тәбийий ошақлар менен байланыслы болған кәсип ийелеринде (шопан, олардың семья ағзалары, мал бағыўшылар, аўшылар, қойлар жүни қырқымына ўакытша жумысқа тартылғанлар) ушырайды. Геморрагиялық ысытпа мәўсимийлик қасийетине ийе болып, тийкарынан жылдың бәҳәр ҳәм жаз пасылларында дизимге алынады. Кеселликтеги бундай мәўсимийлик кенелер активлигине тиккелей байланыслы болады. Кеселлик тийкарынан (80%тен көбиреги) 20 – 60 жастағы ер адамларда ушырайды.

Бул кеселлик тәбийий шараятта өзинде геморрагиялық ысытпа вирусын сақлайтуғын кенелердиң шағыўы ҳәм шарўа маллардан оларды алып, қоллар менен кенелерди езиў нәтийжесинде териниң кене қаны менен ипласланыўы арқалы адамларға жуғады. Кеселликтиң және бир қәўипли тәрепи ҚКГЫ менен аўырған наўқас қаны арқалы да гемоконтакт жол арқалы денисаў адамға жуғады.

Республикамыздың жүдә үлкен майданы геморрагиялық ысытпа бойынша тәбийий ошақлы аймақлар есапланады.

Бул кеселлик вирус пенен зәрерленген кенелердиң тарқалыўына байланыслы болып, тәбийий  ошақлы болмаған аймақларда да ушырасыўы мүмкин.

Буннан басқа, кеселликтиң республикамыз аймағына сырттан кирип келиўи ҳәм тарқалыў қәўпи де бар.

Кеселликтиң жасырын дәўири орташа 2 – 3 күн даўам етеди. Айырым ўақытлары бул дәўир бир неше саатларға шекем қысқарады яки 14 күнге шекем созылады.

Кеселлик өткир басланып, дене температурасының көтерилиўи (39 – 40 ºС), жүз, мойын, көкирек терисиниң қызарыўы, денениң тоңып қалтыраўы, булшық етлердиң аўырыўы, әспи тасыўы, тис түби, мурын, асқазан-ишеклерден қан кетиўи, инъекция салынған орынларда қан қуйылыўлар киби белгилер менен көринеди. Айырым ўақытлары кеселлик аўыр кешип, өлим жағдайлары да жүз береди.

ҚКГЫ геморрагиялық белгилерсиз түрде де кешиўи мүмкин. Кеселликтиң бул түринде денеге әспи шықпайды, қанталасыўлар бақланбайды, кеселлик тийкарынан ысытпа ҳәм ҳәлсизлик белгилери менен кешеди. Бундай наўқаслардан лабораториялық тексериў ушын қан алыў ҳәм тери пүтинлиги бузылыўы менен кешетуғын процедураларды әмелге асырыў пайытында тийисли қағыйдалар талапларына бойсынбаў нәтийжесинде медициналық хызметкерлерге де кеселлик жуғыўы мүмкин.

Қрым – Конго геморрагиялық ысытпа кеселлигинен сақланыў ушын төмендегилерди орынлаў усыныс етиледи:

егер кене денеге жабысқан болса иләжы барынша териге кирип турған жеринен жиңишке пинцет, беккем сабақ яки арнаўлы әсбап пенен басын үзип алмай абайлап туўры тартыў керек. Орнына йод яки спирт жағып, болмаса сабынлап жуўыў,

жақын жайласқан емлеў-профилактикалық мәкемесине мүрәжаат етиў ҳәм үй шараятында бақлаўда болыў,

кене шағыўдан сақланыў мақсетинде дене иләжы барынша кийим менен жабылыўы,

кене көбинше аяқлар арқалы кириўин инабатқа алып, шалбардың балақлары беккем байланыўы керек.

Терини кене шағыўдан асыраў ушын үркитиўши затлар, яғный репеллентлерден де пайдаланыў мүмкин, бундай затлар дәриханаларда сатылады.

Үркитиўши затлар териге себиледи, олардың тасири 3 саатқа шекем даўам етеди, 3 сааттан соң териниң репеллент себилген жерлери хожалық сабыны менен жуўып тасланады ҳәм зәрүрлик туўылса репеллент тәкирарый қолланылады.

Улыўма, егер айырым адамды кене шақса, яки денесине кене жабысқанын көрсе, қоллары кене қаны менен ипласланса, сондай ақ ысытпасы көтерилген, мурын, тис түби, асқазан – ишеклерден, жатырдан қан кеткен наўқасларға жәрдем көрсетсе, наўқастың қаны тери ҳәм силекейли қабатларға тийген болса, онда жәрдем көрсеткен адам да медициналық жәрдемге мүрәжаат етиўм шәрт.

Кенелерди қол менен езип ҳәм қайшы менен кесип өлтирмеў, қырқым мәўсимине балаларды, жас өспиримлерди ҳәм ҳәмиледар ҳаялларды тартпаў, сүт саўыў пайытында сыйырлардан кенени қол менен алмаў, сондай ақ, қырқым ўақтында тек арнаўлы қорғаныў кийимлеринен (қолғап, жеңи ҳәм балақлары беккем жабылатуғын шалбар, камзол, етик) пайдаланыў, жеке гигиена қағыйдаларына пухта әмел қылыў кеселликтиң алдын алыўда жүдә әҳмийетли.

Кене шағыўдан сақланыў – бул Қрым – Конго геморрагиялық ысытпа кеселлигиниң  алдын алыў гиреўи екенлигин умытпаўымыз керек!